معرفت ناب

عرفا برای رسیدن به مقام عرفان حقیقی، به منازل و مقاماتی قائلند که عملا باید طی شود و بدون عبور از آن منازل، وصول به عرفان حقیقی را غیر ممکن میدانند.

عرفان با حکمت الهی وجه مشترکی دارد و وجوه اختلافی. وجه مشترک این است که هدف هر دو « معرفة الله » است. اما وجه اختلاف این است که از نظر حکمت الهی، هدف خصوص معرفة الله نیست، بلکه هدف معرفت نظام هستی است آنچنانکه هست. معرفی که هدف حکیم است نظامی را تشکیل میدهد که البته معرفة الله رکن مهم این نظام است، ولی از نظر عرفان هدف منحصر به معرفة الله است.

از نظر عرفان معرفة الله معرفت همه چیز است،

 همه چیز در پوتو معرفة الله و از وجهه توحیدی باید شناخته شود و اینگونه شناسائی فرع بر معرفة الله است.

ثانیا معرفت مطلوب حکیم، معرفت فکری و ذهنی است، نظیر معرفتی که برای یک ریاضیدان از تفکر در مسائل ریاضی پیدا میشود. ولی معرفت مطلوب عارف، معرفتحضوری و شهودی است، نظیر معرفتی که برای یک آزمایشگر در آزمایشگاه حاصل میشود. حکیم، طالب علم الیقین است و عارف، طالب عین الیقین.

ثالثا وسیلهای که حکیم به کار میبرد عقل و استدلال و برهان است، اما وسیلهای که عارف به کار میبرد قلب و تصفیه و تهذیب و تکمیل نفس

 استحکام میخواهد دوربین ذهن خود را به حرکت آورد و نظام عالم را با این دوربین مطالعه کند، اما عارف میخواهد با تمام وجودش حرکت کند و به کنه حقیقت هستی برسد و مانند قطرهای که به دریا میپیوندد، به حقیقت بپیوندد.

کمال فطری و مترقب انسان از نظر حکیم در فهمیدن است، و کمال فطری و مترقب انسان از نظر عارف در رسیدن است. از نظر حکیم انسان ناقص مساوی است با انسان جاهل، و از نظر عارف، انسان ناقص مساوی است با انسان دور و مهجور مانده از اصل خویش.

عارف که کمال را در رسیدن میداند نه در فهمیدن، برای وصول به مقصد اصلی و عرفان حقیقی، عبور از یک سلسله منازل و مراحل و مقامات را لازم و ضروری میداند و نام آن را « سیر و سلوک » میگذارد.

در کتب عرفانی درباره این منازل و مقامات به تفصیل بحثشده است. برای ما ممکن نیست در اینجا ولو به طور مختصر به شرح آنها بپردازیم، ولی برای اینکه یک اشاره اجمالی کرده باشیم، به نظر میرسد که از همه بهتر این است که از نمط نهم « اشارات » بوعلی سینا استفاده کنیم.

بوعلی فیلسوف است نه عارف، ولی یک فیلسوف خشک نیست، مخصوصا در اواخر عمرش تمایلات عرفانی پیدا کرده و در « اشارات » که ظاهرا آخرین اثرش است فصلی را به « مقامات العارفین » اختصاص داده است.